Wat is de Katameros?

De Katameros is het lectionarium van de Koptisch-Orthodoxe Kerk: het boek dat voor elke dag van het jaar aangeeft welke Bijbelgedeelten in de kerk worden gelezen tijdens de dagelijkse diensten.

De naam

De naam komt van het Griekse kata meros, “in delen”: het boek is in meerdere delen verdeeld en biedt de Schrift gedeelte voor gedeelte aan, dag voor dag.

Gelezen in de kerk

In de kerk ligt het lectionarium op de lezenaar (de leesstandaard), opengeslagen bij de lezingen van de dag. Tijdens de diensten van de dag lezen de lectoren, de diakens en de priester de gedeelten die erin staan. Koptisch-orthodoxe kerken over de hele wereld volgen ditzelfde lectionarium.

Wat erin staat

Op de meeste dagen geeft het lectionarium de lezingen van drie diensten. Voor de Kerk begint de liturgische dag bij zonsondergang. Daarom beginnen de lezingen de avond ervoor, met het Avond Wierookgebed. Daarna volgen het Ochtend Wierookgebed en de Eucharistieviering (de Goddelijke Liturgie). De eerste twee diensten heten ook wel de vespers en de metten.

  1. De avond ervoor
    Avond Wierookgebed
    • Het Heilige Evangelie
  2. In de ochtend
    Ochtend Wierookgebed
    • Het Heilige Evangelie
  3. Na het Ochtend Wierookgebed
    Eucharistieviering
    • Paulinische brieven
    • Katholieke brieven
    • Handelingen van de Apostelen
    • Synaxarium
    • Het Heilige Evangelie

De lezingen van de Eucharistieviering

Paulinische brieven
Een gedeelte uit een van de brieven van de heilige Paulus.
Katholieke brieven
Een gedeelte uit de brieven van de heilige Jakobus, Petrus, Johannes of Judas. “Katholiek” betekent algemeen: de meeste van deze brieven zijn gericht aan de hele Kerk en niet aan één plaatselijke kerk.
Handelingen van de Apostelen
Een gedeelte uit het boek Handelingen. Deze lezing heet ook de Praxis, Grieks voor “Handelingen”.
Synaxarium
De levens van de heiligen en martelaren die op die dag worden herdacht, gelezen uit een eigen boek.
Het Heilige Evangelie
Een psalm en het Evangelie: van de psalm worden een paar verzen gezongen, vlak voor het Evangelie. Het Evangelie is de belangrijkste lezing van de dag, en de andere lezingen sluiten er meestal bij aan.

Vijf boeken

De Katameros is gedrukt in vijf boeken, die elk in een eigen periode van het jaar worden gebruikt:

Weekdagen
Van maandag tot en met zaterdag, volgens de heiligen en feesten van de Koptische kalender.
Zondagen
De zondagen van het jaar, met een thema voor elke maand.
Grote Vasten
De voorbereidingsweek en de Veertig Dagen, en ook de Vasten van Ninevé.
Goede Week
De week vóór Pasen, met lezingen voor elk gebedsuur. In de Koptische Kerk heet deze week Pascha.
Heilige Vijftig Dagen
Van Pasen tot Pinksteren.

De Koptische kalender

De Katameros volgt de Koptische kalender, de kalender die de Kerk heeft geërfd van het oude Egypte. Het Koptische jaar heeft 13 maanden: 12 maanden van 30 dagen en daarna een korte maand, Nasie, van vijf dagen (zes als de eerstvolgende februari 29 dagen heeft).

De maanden zijn Thout, Babah, Hatour, Kiahk, Toubah, Amshir, Baramhat, Baramoudah, Bashans, Baounah, Abib, Misra en Nasie. Het jaar begint op 1 Thout, dat is 11 september (12 september als de eerstvolgende februari 29 dagen heeft).

De Koptische jaren worden geteld vanaf het jaar 284, toen Diocletianus keizer werd. Deze jaartelling heet de era van de martelaren, ter herinnering aan de vele christenen die tijdens zijn vervolging werden gedood.

Hoe de lezingen worden gekozen

De lezingen van een dag worden niet willekeurig gekozen. Ze volgen wat de Kerk die dag viert. Drie dingen bepalen de keuze:

  • De heilige of het feest van de dag in de Koptische kalender
  • De zondag en zijn thema
  • De periodes die met Pasen meeschuiven (Vasten van Ninevé, Grote Vasten, Goede Week, Heilige Vijftig Dagen)

Als er meerdere op dezelfde dag vallen, hebben de feesten van de Heer (zoals Kerstmis) en de grote periodes rond Pasen voorrang op de zondag. De zondag heeft voorrang op de heilige van de dag.

Weekdagen: de heiligen van de dag

Van maandag tot en met zaterdag passen de lezingen bij de heilige of het feest dat op die Koptische datum in het Synaxarium wordt herdacht. Vaak laat het Evangelie alleen al zien wiens dag het is:

Voor een profeet
De profeten die werden gedood
Voor een martelaar
Vervolging
Voor een paus of een patriarch
De Goede Herder
Voor een heilige vrouw
De wijze maagden

Het boek Weekdagen heeft niet voor elke dag van het jaar andere lezingen: alleen voor ongeveer 70 data zijn er eigen lezingen. Alle andere data nemen de lezingen over van een heilige van dezelfde soort die op een van die data wordt herdacht: een martelaar krijgt de lezingen van een andere martelaar, een bisschop die van een andere bisschop, een monnik die van een grote monnik. Daarom komen dezelfde lezingen meerdere keren per jaar terug.

Een voorbeeld: de heilige Antonius de Grote, de vader van de monniken, wordt herdacht op 22 Toubah. Zijn lezingen komen op acht andere data terug, meestal op feesten van monniken.

Zondagen: het werk van de Heilige Drie-eenheid

Op zondag volgen de lezingen niet de heilige van de dag, maar het thema van de Koptische maand.

Het hele jaar door draaien de zondagslezingen om één onderwerp: het werk van de Heilige Drie-eenheid voor onze redding. Elke Koptische maand laat er één aspect van zien.

Een voorbeeld: Kiahk is de maand die naar Kerstmis toe leidt. Het thema is de Menswording. De Evangeliën van de vier zondagen vertellen over de aankondiging aan Zacharias, de Aankondiging aan Maria, het bezoek van Maria aan Elisabet en de geboorte van Johannes de Doper.

De zondagen, maand voor maand

Het thema van elke maand en de Evangeliën van zijn zondagen.

Thout

De liefde van God de Vader voor de mensheid.

Evangeliën: Johannes de Doper (), het grote gebod (), Zacheüs () en de zondares die vergeving krijgt ().

Babah

De macht van Christus, zichtbaar in Zijn wonderen.

Evangeliën: de verlamde die door het dak werd neergelaten (), de wonderbare visvangst (), de genezing van een blinde en stomme man () en de opwekking van de zoon van de weduwe van Naïn ().

Hatour

Zijn onderwijs en Zijn werken.

Evangeliën: de gelijkenis van de zaaier, twee keer ( en ), wat het kost om Hem te volgen () en de rijke jongeman ().

Kiahk

De Menswording.

Evangeliën uit het eerste hoofdstuk van Lukas: de aankondiging aan Zacharias, de Aankondiging aan Maria, het bezoek van Maria aan Elisabet en de geboorte van Johannes de Doper.

Toubah

De redding die aan alle volken wordt aangeboden.

Evangeliën: de vlucht naar Egypte (), het teken van Jona (), het getuigenis van Johannes de Doper () en de man die blind geboren was ().

Amshir

Christus, het brood van het leven.

Evangeliën: Johannes 6 (de spijziging van de vijfduizend en het brood van het leven) op drie zondagen, en Zacheüs ().

Baramhat, Baramoudah

De Grote Vasten, de Goede Week of de Heilige Vijftig Dagen (zie het volgende onderdeel).

Bashans

De eerste zondagen van deze maand vallen in de Heilige Vijftig Dagen.

Evangeliën van de laatste zondagen: de barmhartige Samaritaan () en de verzoeking van Christus ().

Baounah

De gave van de Heilige Geest.

Evangeliën: de Vader die de Heilige Geest geeft aan wie erom vraagt (), de verlamde die vergeving krijgt (), de zonde tegen de Heilige Geest () en “heb uw vijanden lief” ().

Abib

De hulp van de Heer aan Zijn apostelen.

Evangeliën: de uitzending van de zeventig (), “wie is de grootste?” (), de spijziging van de vijfduizend () en de opwekking van Lazarus ().

Misra

Zijn zorg voor Zijn Kerk.

Evangeliën: de boze wijngaardeniers (), de roeping van Levi (), het verdeelde huis () en het einde der tijden ().

Nasie

De wederkomst van Christus.

Evangelie: de tekenen van het einde ().

De periodes die met Pasen meeschuiven

De Koptische kalender ligt vast, maar Pasen niet: de datum wordt elk jaar berekend en valt tussen 4 april en 8 mei. Meerdere periodes worden vanaf Pasen geteld, zodat ze elk jaar met Pasen meeschuiven:

Vasten van Ninevé
Drie dagen vasten, twee weken vóór het begin van de Grote Vasten.
Grote Vasten
Een voorbereidingsweek, daarna de Veertig Dagen. Ze begint tussen begin februari en half maart.
Goede Week
De week vóór Pasen.
Heilige Vijftig Dagen
Van Pasen tot Pinksteren, dat tussen 23 mei en 26 juni valt.

In deze weken, ongeveer 15 per jaar, komen de lezingen uit de boeken van deze periodes, per week en per dag, in plaats van uit de boeken Weekdagen en Zondagen.

De lezingen volgen de periode. In de Grote Vasten worden op de zondagen de verzoeking van Christus, de verloren zoon en de Samaritaanse vrouw gelezen. De Goede Week volgt de laatste dagen van Christus, dag voor dag.

Slechts enkele feesten van de Heer, zoals het Feest van het Kruis op 10 Baramhat, behouden hun eigen lezingen.

Wat er in deze periodes wordt gelezen
Vasten van Ninevé

Het boek Jona, verdeeld over de drie dagen.

Weekdagen van de Grote Vasten

Van maandag tot en met vrijdag is er geen Avond Wierookgebed, en in het Ochtend Wierookgebed komen lezingen uit de profeten van het Oude Testament vóór het Evangelie.

Zondagen van de Grote Vasten

Zondag vóór de Grote Vasten: aalmoezen geven, bidden en vasten in het verborgene ().

1e zondag: schatten in de hemel ().

2e zondag: de verzoeking van Christus ().

3e zondag: de verloren zoon ().

4e zondag: de Samaritaanse vrouw ().

5e zondag: de verlamde bij Bethesda ().

6e zondag: de man die blind geboren was ().

Zaterdag van Lazarus

De dag vóór Palmzondag: de opwekking van Lazarus ().

Palmzondag

De intocht in Jeruzalem, gelezen uit alle vier de Evangeliën.

Goede Week

Lezingen voor elk gebedsuur van de dag en van de nacht: het Eerste, Derde, Zesde, Negende en Elfde Uur, met op vrijdag ook een Twaalfde Uur. Elk uur begint met het Oude Testament.

Dag voor dag

Maandag: de vijgenboom en de reiniging van de tempel.

Dinsdag: de gelijkenissen en de waarschuwingen over het einde.

Woensdag: de zalving in Bethanië en Judas die Jezus verkoopt.

Donderdag: het Laatste Avondmaal en de afscheidswoorden van Christus.

Vrijdag: het lijdensverhaal, uit alle vier de Evangeliën.

Zaterdag: de Opstanding (Mattheüs 28).

Zondagen van de Heilige Vijftig Dagen

In de Eucharistieviering komt het Evangelie van elke zondag uit Johannes:

Paaszondag: het lege graf ().

1e zondag: Thomas ().

2e zondag: het brood van het leven ().

3e zondag: het levende water ().

4e zondag: het licht van de wereld ().

5e zondag: de weg, de waarheid en het leven ().

6e zondag: “Ik heb de wereld overwonnen” ().

Hemelvaart, Pinksteren

Hemelvaart, op de 40e dag: .

Pinksteren, op de 50e dag: de komst van de Trooster ().